जनपक्षिय मिडिया बनाऔं संचारको एकाधिकार तोडिन्छ

– डिल्लीराज रावत 
    प्रविधिको विकासले समाज जसरी परिवर्तन गरेको छ त्यससंग सूचना पनि जोडिएको छ । सिङ्गो समाज नै गाउमा परिणत भएको यो बेला विश्वको जुनसुकै कुनामा रहेको मान्छेले आफुसंग भएको सिप, कला, चहाना, सोचाई, बुझाई विश्वभर फैलाउन सक्छ ।     सूचनाको पहुच बढाएको प्रविधिको कारण हो जसले बाधाका रुपमा आएका केहि सिमाहरु भत्काएर सूचना माथिको एकाधिकार तोडिदिएको छ । हरेक मान्छेहरु प्राकृतिक रुपमा समान हुन उनको आफ्नै गरिमा हुन्छ । मान्छेका सोचाई र उनिहरुका क्रियाकलापका कारण हुने परिणाम पनि फरक फरक हुन्छन । सोचाई नै विचारको अघिल्लो रुप हो भन्दा अझ सजिलो होला । 
    नागरिकले कुनै विचारमा सहमत हुन र असहमत हुन पाउछन । सूचना र प्रविधिले उनहिरुको सोचाईमा पारेको प्रभावलाई हामीले संचार संग तुलना गर्छौ । एउटा मान्छेमा संचार भएका उसका सोच नै बलिया विचार भएर समाज परिवर्तनमा भूमिका खेल्न पनि सक्छन र समाजलाई पश्चगमनमा पनि लिन सक्छन । मुल कुरा उसमा कुन कुराको संचार भएको छ त्यसमा भर पर्ने कुरा हो । 
    सुचना र प्रविधिका बारेमा जानकार हामी भएका काम त्यो कसरी सम्भव भयो भन्नेमा अनभिज्ञ हुनुहुदैन र अव हुने काममा पनि के हुने हो भनेर अनभिज्ञ भएमा अगाडि बढ्न सक्दैनौ । आफ्ना जिवन भोगाइहरु अरुले सजिलै थाहा पाउने समाजमा रहेका हामी अरुका भोगाइका बारेमा पनि उत्तिकै जानकारी लिन सक्छौं । सूचना र प्रविधिको विकास भएको यो समाजमा बदलिन नसकेका मानव जस्तै राज्य संरचना र राज्यका अन्य प्रणालीहरु पनि बदलिन जरुरी छ । 
    आज कुनै जमानाको राणा शाषण जस्तो स्कुल पढे जनता बाठा भएर हाम्रो विरोध गर्छन र सत्ता कमजोर हुन्छ भनेर पढन नदिएको जस्तो कुनैपनि सूचनामा अंकुश लगाउन खोजेर सम्भव छैन । सुचना भुमण्डलिकरणको अवस्थामा हुदा सुचना नै दिन्न र सूचना नै पाउदैनौ भनेर कसैले बन्देज गर्न खोज्छ भने त्यो उसको मुर्खता हो । अनी अर्को कुरा हरेक मान्छे मिडिया जस्तै भैसकेको हाम्रो समाजमा विचारलाइ राख्न दिन्न भनेर अंकुश लगाउन पनि सकिदैन । 
    हाम्रो समाजमा राम्रो विषयबस्तु दिने मान्छेको फेसबुक नै एउटा सशक्त मिडिया भएर निस्कन सक्छ । एउटा १ हजार प्रति निक्लने पत्रिका भन्दा हजारौ फ्यान भएको पेजमा विचार राख्ने माध्याम हाम्रै अगाडि छ । यसका केहि सिमा त छन तर सहि विचारलाई प्रतिवन्द गर्छु भनेर अवको कुनैपनि शाषक तथा तानाशाहले सम्भव छैन । त्यसकारण अव कुनै हालतमा सूचना घेराभित्र कैद हुदै हुदैन । 
विद्यार्थीलाई सूचना, प्रविधि र संचारको के महत्व छ भन्ने कुराका विषयमा केहि लेख्दा विद्यार्थीले कुन सूचना सहि र कुन सूचना गलत त्यसलाई छुटाउन सक्नुपर्छ । घटना, विचार, समाचार बुझ्ने विद्यार्थीले समाज बुझ्नसक्ने भएकाले यो कुरा सिकाउन अति जरुरी छ । एउटा विद्यार्थी अध्ययनका लागि जति समय लिन्छ यसका अलावा अतिरिक्त क्रियाकलापलाई पनि अध्ययनको घेराभित्र राख्न सक्नुपर्छ । भावनालाई अभिव्यक्त गर्नसक्ने एउटा बालक भोलिको राष्ट्र चिनाउने अब्बल हुनसक्ने भएकाले अभ्यासका लागि पनि उसले मिडियाको प्रयोग गर्न जरुरी देखिन्छ । आज एउटा फोन इन कार्यक्रमबाट मिडियासंग जोडिएर रेडियोमा ५ मिनेटमा खररर कविता भन्नसक्ने, पत्रिकामा श्रृजना पठाउन सक्ने विद्यार्थी उसले खेल्ने जस्तै केहि समयको अभ्यासका कारण नेता, अभिनेता, कलाकार बन्नसक्न । हामीले यसलाई पनि उसको कक्षा अर्थात सिकाई संग जोड्न सक्नुपर्छ । संचार तथा सूचना प्रविधिको विकासका जति कुरा गरेपनि त्यसका नकारात्मक कुराहरुले हाम्रा बालबालिकालाई छोएका पनि छन । एउटा बालक आफ्नो सबै समय मोवाइलमा झुन्डिनु, सामाजिक संजालको प्रयोग गरी अनावश्यक समय खर्चनु यसका बाधक पनि हुन । 
    १५ बर्ष अघि रेडियोमा कसरी बोल्छन होला, हाम्रो रेडियोमा कसरी आउछ होला भन्नेहरुको भन्दा आजका बालबालिकाको स्तर केहि कदम उठेको पक्कै छ तर त्यसलाई व्यवस्थित बनाउन जरुरी छ । यति भनिरहदा म २०५७ सालमा एउटा कविता रेडियो नेपालको विम्ब प्रतिविम्बमा प्रशारण हुदा यति प्रफुल्लित थिए कि जसको सिमा छैन । त्यस्तै ६३ सालमा भर्खर एसएलसी दिएर सुर्खेत भ्यालीमा रहेको एउटा पिसिओबाट रेडियो नेपालको लोक मञ्जरीमा फोन गरेर गीत गाउने मेरो बाल मानसिकताले अहिलेको जस्तो बाल कार्यक्रममा फोन गर्ने कक्षा २ मा पढ्दै गरेका बालकसंग दाज्छु आकास जमिनको फरक पाउछु । चाहे सानोमा रेडियो भित्रका मान्छे कस्ता हुन्छन भनेर रेडियो फुटाएको क्षण या रेडियोको व्याट्री तानेर फोडेको क्षण ति सबै उत्सुकता वा सिक्ने क्षणहरु नै हुन । हिजोका दिनहरु भन्दा आजका बालबालिका प्रविधिमा अति नजिक भएका छन । त्यसकारण सूचना, संचार तथा प्रविधिलाई शिक्षासंग जोड्न जरुरी छ ।   
संचार माध्यामलाई आवाज विहिनको आवाज भनिएपनि अहिलेको पत्रकारीता आवाज हुनेहरुको लागि मात्रै सावित भएको छ । गफाडिले दिएको गफपनि समाचारमा आउछ तर कुरा राख्न नसक्नेको कुरा आउन नसकने अवस्था छ । भएका गफ पनि पत्रकारीतामा नभएका गफ पनि पत्रकारीतामा छन । यीनले समाज परिवर्तनमा भुमिका खेल्न सक्दैनन् । बोल्न सक्नेहरुका समाचार संकलनका लागि पत्रकार पछिपछि कुदिरहेका भएपनि बोल्न नसक्नेका आवाज ल्याउन नसकिरहेको पत्रकारीतामा हुने ठुलो गुनासो भएको छ ।  
अव प्रसंग पत्रकारीता तिर लिऔं, सूचनाकै कुरा गर्दा पत्रकारीतालाई एउटा संचारको व्यवस्थित पाटोको रुपमा लिने गरिन्छ । पत्रकारीतामा एउटा ठुलो बहस छ यसले कसको सेवा गर्छ र आवाज बोक्छ भन्ने प्रश्न अहिले हाम्रा सामु खडा भएको छ । सैद्धान्तिक परिभाषा त प्रष्ट छ यो नागरिकको आवाज हो अनि नागरिककै सेवा गर्छ र कमजोर जनताको आवाज हो अझ भनौ आवाज विहिनको आवाज हो । 
राज्यका प्रभावशाली तिन अंग व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिका कै खबरदारी गर्ने अर्को प्रभावशाली अंग पत्रकारीता हुन्छ । पत्रकारीता सामाजिक परिवर्तनको हतियार भएर शक्तिको मनपरि र खरावी रोक्दै नागरिकलाई बलियो बनाउने हुनुपर्छ ।  
तर, व्यवहारमा आजको मिडियामा पत्रकारले के दिइरहेको छ ?, यो प्रश्न हामी सामु छर्लङ्ग देखिएको छ । दिनभरीका अखबार हेरेर पाठकले के पाउने ?, टिभि हेरेर के लिने ?, रेडियो सुनेर के सिक्ने ?, अनलाइनका सामाग्री पढेर के बुझ्ने ? यी प्रश्नहरु हामीमाझ ज्युदा छन । मिडियामा हावी भएको व्यापारले विषयबस्तुमा पारेको संकिर्णकालाई पत्रकारले जव चिर्न सक्दैन तवसम्म हामीले भनेको जस्तो पत्रकारीता सम्भव छैन । पत्रकारीता सिमित शक्ति, सत्ता र व्यवसायीक व्यक्तिको भजनमण्डली भएमा त्यसले जनताको मुद्धा बोक्न सक्दैन । 
    यहाँ प्रश्न के छ भने जनताका लागि अनिवार्य प्रदान गर्नुपर्ने कुनै कार्यक्रमका लागि सरकारले जनतामा गर्ने लगानीसंग मिडियाको स्वार्थलाई जोडेर जुन गतिविधि गर्न थालन्छि अनी त्यहाँ स्वच्छ पत्रकारीताका आशा गर्न सकिदैन । आज मिडिया मालिकले उसको राजनीतिक स्वार्थ वा व्यवसायीक स्वार्थ पुरा गर्ने सम्पादक राखेर समाजलाई आफुसंग डुलाइरहेको बेला समाचार कक्षमा पनि अन्य शक्ति नै हावी भएको देखिन्छ । बलियाको गुणगान गाएर आफुलाई टिकाएर व्यवसाय बढाउने अभियानमा लागेका मिडिया मालिकबाट मिडियाकर्मी जव बाहिर आउदैन पत्रकारीतालाई आवाज विहिनको आवाज बनाउन सकिदैन । 
    पत्रकार निस्पक्ष हुनुपर्छ भनेर भन्ने तर मानिसको इतिहास नै विर्सिएर संघर्ष नगर्ने कुरा समाजलाई पश्चगमन तिर धकेल्ने कुरा हो । आदिमकालदेखि आज सम्म जति छ सबै इतिहास मान्छेको संघर्षको इतिहास हो । हिजो प्रकृतिसंग जुधेको मानिस आज राजनीतिक अधिकारका लागि संघर्षरत छ । सामाजिक र राजनीतिक प्राणिको रुपमा अस्तित्व राख्नलाई पत्रकार मात्रै हैन जो कोहि पनि संघर्षमा छ । त्यसकारण संघर्ष शास्वत कुरा हो । पत्रकार पनि समाजको सदस्य तथा पेशाकर्मी भएका कारण पनि समाजका आन्दोलनबाट टाढा रहन सक्दैन । आफ्नो जिवन र पेशाको समृद्धिका लागि संचारकर्मीले आन्दोलन गर्छ । एकातिर पत्रकारीतालाई आवाजविहिन आम जनताको आवाज बनाउनुपर्ने अर्कातिर श्रमजिविको अधिकारको संरक्षण गर्नुपर्ने त्यसमा पत्रकारला आन्दोलित हुनु कुनै नौलो कुरा हैन ।
    जनताको पक्षमा गरिने पत्रकारिताले नागरिकलाई बलियो बनाएर राज्यले गर्ने मनपरि रोक्नुपर्छ । प्रेस बलियो भएमा सरकार र राज्यका संरचना जिम्मेवार भएर लाग्छन । पत्रकारीता समाजको सकारात्मक परिवर्तका लागि गर्नुपर्छ । जनपक्षिय पत्रकारीता मार्फत जनपक्षिय मिडिया बनाउन जरुरी छ । 

एक दशक देखि पत्रकारीता गरिरहेका रावत रेडियो तहल्का ९१.९ का प्रमुख तथा नेपाल पत्रकार महासंघका केन्द्रिय पार्षद हुन । 
 

प्रतिकृया दिनुहोस

“सेर हो त्यो मेयर, त्यो सेर संग लड्ने को अर्को सेर पत्रकार जागेछ” भन्दा गर्व लाग्यो ?

-डिल्लीराज रावत      सल्यानका पत्रकार दिपसागर भण्डारीले कुन कुरा गर्नुभयो मेयरसंग त्यो उहाँलाइ नै थाहा होला । बागचौर नगरपालिकाले

जनयुद्धमा लागेको कारण १८ महिना खाल्डोमा, भाग्‍दा पाँच महिनाको बच्‍चा खस्यो (बविताको संघर्षको गाथा)

-भौतिक मल्ल  प्रहरीले कालिकोटको मुम्राको लेखबाट उनीसहित उनका साथीहरुलाई लखेटयो । दौडदा दौडदा पेटमा भएको ५ महिनाको बच्चा समेत खस्यो । पुलिसको

दबाब दिएर पैसा असुलेको एकजना मात्र मान्छे सरकारले अगाडि खडा गर्न सक्छ ? : प्रकाण्ड

तपाईंको हिरासत बसाइ कस्तो छ ? बसाइको अवस्था त हिरासतकै छ । तपाईं पूर्वमन्त्री भएकाले पनि यो प्रश्न गरेको । हिरासतकै भन्नाले कस्तो ? राज्य निकै कमजोर