पूजीवादी पितृभुमिमा गौरवका लागि एकले अर्कोलाई खतम पार भन्ने नारा पेश परियो। यो कुरो सबैलाई यादै छ। क्रान्तिकारी नारा र प्रस्तावहरू अनुसार काम नभएमा ती एक कौडी मूल्यका हुँदैनन् भन्ने कुरो के स्पष्ट छैन र ? अवसरवादी राजनीतिज्ञहरूको पूर्ण नीचता र लेनिनवादी नीतिको पूर्ण भव्यतालाई बुझ्ने हो भने, हामीले युद्धको बेलामा साम्राज्यवादी गृद्धलाई गृह-मा फेर्ने लेनिनवादी नीतिलाई दोस्रो इन्टरनेशनलको विश्वासघाती नीतिसित दाँजेर हेरे पुग्छ ।

यहाँनिर म लेनिनको पुस्तक, सर्वहारा क्रान्ति र गद्दार कास्कीबाट एउटा अंश उद्धृत गर्न चाहन्छु। सो अंशमा लेनिनले कामको आधारमा होइन कि कागजी नारा र दस्तावेजको आधारमा पार्टीलाई जाँच्ने दोस्रो इन्टर-नेशनलका नेता कार्ल काट्स्कीको अवसरवादी नीतिको घोर भर्त्सना गर्नुभएको छ । सो अंश यस प्रकार छ :"नारा अघि सारेपछि स्थितिमा परिवर्तन हुन्छ भन्ने काट्कीको धारणा एक विशेष निम्न-पूँजीवादी, गंवार नीतिको परिचायक हो। पूँजीवादी प्रजातन्त्रको सम्पूर्ण इतिहासले उक्त धारणालाई गलत सावित गर्दछ । जनतालाई धोका दिनका लागि पूँजीवादी प्रजातन्त्रवादीहरूले नानाथरीका "नाराहरू जैले पनि अघि सारेका छन् र अझ पनि अघि सार्दैछन् । मुख्य कुरो तिनीहरूको इमान्दारीलाई जाँच्नु हो, तिनीहरूको कुरोलाई कामसित दाँज्नु हो । हामी तिनीहरूको आदर्शवादी वा छलकपटपूर्ण वाक्यांशबाट सन्तुष्ट नभईकन वर्ग-यथार्थताको धरातलमा ओर्लनुपर्छ ।" (हेर्नुहोस् : भाग २३, पृष्ठ ३७७)

दोस्रो इन्टरनेशनलका पार्टीहरू आत्मालोचनादेखि डराउँछन् र आफ्ना गल्तीहरू लुकाउने, विवादास्पद सवालहरूलाई पन्छाइदिने, र सब ठीक छ भनी झूठो दावा गरेर आफ्ना कमजोरीहरूमा पर्दा हाल्ने 
उनीहरूको बानी छ । यस्तो बानीले गर्दा सजीव विचार भुत्ते बन्न जान्छ र आफ्नो गल्तीबाट क्रान्तिकारी शिक्षा लिन पाउँदैन । लेनिनले सो वानीको तीव्र आलोचना गर्नुभएको छ । आफ्नो पुस्तिका, "बामपंथी" कम्युनिज्म, मा सर्वहारा पार्टीहरूभित्र आत्मालोचनाको सम्बन्धमा लेनिनले यसो भन्नुभएको छ :

"आफ्ना गल्तीहरूप्रति कुनै राजनैतिक पार्टीले जुन दृष्टिकोण अपनाउँछ त्यो नै एउटा अत्यधिक महत्वपूर्ण र सबभन्दा पक्का उपाय हो जसद्वारा सो पार्टी कति इमान्दार छ र त्यसले आफ्नो वर्ग र श्रमजीवी जनताप्रति आफ्ना कर्तव्यहरूलाई व्यवहारतः कसरी पूरा गर्दछ भन्ने कुरो जान्न सकिन्छ। गल्तीहरुलाई खुलस्त रुपमा सकार्नु, गल्ती हुना कारणहरू निश्चित गर्नु, कुन स्थितिमा गल्ती हुन गएको हो त्यसको विश्लेषण गर्नु र गल्तीलाई सुधार्ने उपायबारे पूरा छलफल गर्नु एउटा गंभीर पार्टीको पहिचान यही हो । यही तरिकाबाट त्यसले आफ्नो कर्तब्य पूरा गर्नुपर्छ,यही तरिकाबाट त्यसले आफ्नो वर्ग र अनि आम जनतालाई शिक्षित-प्रशिक्षित पार्नुपर्छ।" (हेर्नुहोस्: भाग २५, पृष्ठ २००)
 

कोही के भन्छन् भने आफ्ना गल्तीहरू सकार्नु र आफैले आफ्नो आलोचना गर्न पार्टीको लागि खतरनाक छ किनभने शत्रुले त्यसलाई सर्वहारावर्गको पार्टीको विरुद्ध प्रयोग गर्न सक्छ । लेनिनले यस आपत्तिहरूलाई क्षुद्र र पूर्णरुपले गलत ठान्नुहुन्छ । १९०४ मा नै, जब हाम्रो पार्टी कमजोर र सानै थियो, उहाँले आफ्नो पुस्तिका, एक पाइला अघिल्तिर, सिन यसबारे लेख्नुभएको छ ।
"उनीहरू (अर्थात् मार्क्सवादीहरूका विरोधीहरू जे. स्टालिनगन हाम्रा झगडाहरूलाई हेरेर लौ खाइस् भन्ने भाव दर्शाउँछन् र ड्याच्च मुख पार्छन्, उनीहरूले मेरो पुस्तिकामा पार्टीका त्रुटी र कमजोरीहरूसित सम्बन्धित अलग-अलग अंशहरू टिपेर त्यसलाई आफ्नो उद्देश्यमा प्रयोग गर्न अवश्य पनि खोज्नेछन् । तर रुसी सामाजिक-जनवादीहरू संग्राममा परेर स्पात झै दरो भईसकेका छन् । त्यसैले उनीहरू यस्ता घोचपेचहरूबाट विचलित हुन् छैनन् र उनीहरूले आत्मालोचना गर्ने र आफ्ना कमजोरीहरूको निर्मम रुपले पर्दाफास गर्ने आफ्नो कामलाई जारी राख्नेछन् र जसरि पनि  मजदूर आन्दोलनको वृद्धि हुन्छ, ती कमजोरीहरू निर्विवाद र अनिवार्य रूपमा डटेर जानेछन्। (हेर्नुहोस् : भाग ६, पृष्ठ १६१)

सामान्यतः लेनिनवादको तरिकाका खास विशेषताहरू यिनै हुन् । लेनिनको तरिकामा जुन कुरो रहेको छ, त्यो मुख्य रुपले मार्क्सका शिक्षाहरूमा पहिले नै रहेको कुरो थियो। मार्क्सकै भनाइ अनुसार उहाँका शिक्षाहरु "सारभूत रुपमा आलोचनात्मक र क्रान्तिकारी" थिए र ठीक यही आलोचनात्मक र क्रान्तिकारी भावना लेनिनको तरिकामा आद्योपान्त व्याप्त रहेको छ । तर, लेनिनको तरिका मार्क्सको तरिकाको पुनर्स्थापना मात्र हो भन्ने ठान्नु गलत हुनेछ, खसोखास भन्ने हो भने, लेनिनको तरिका मार्क्सको आलोचनात्मक तथा क्रान्तिकारी तरिकाको, उहाँको भौतिकवादी द्वन्दवादको पुनर्स्थापना मात्र होइन, त्यसको साकार रुप र अरु विकास पनि हो।

ठिक छ ???? अब म नेपालमा चलाएको माअोवादी जनयुद्ध ले जमाएका सवाल आज नेपालीको संविधान २०७२ का सम्बन्धित भाग/धारा–उपधारासहित गहिरो रुपमा यसरि व्याख्या सहित जनसत्ताका मुद्दा, अधिकार, समावेशीकरण, सामाजिक न्याय र स्थानीय स्वशासन सबै विस्तृत रूपमा समावेश भयको छ।
 

धारा २— सार्वभौमसत्ता
सम्पूर्ण सार्वभौमसत्ता नेपाली जनतामा निहित हुनेछ।
धारा ३— सत्ता जनतामा केन्द्रित होस्, राजा वा कुनै एक व्यक्तिको सिमित अधिकार नहोस् भन्ने थियो आज नेपालको संबिधान ब्यबस्था छ।
धारा ४—  गणतन्त्र नेपाल 
नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषित।
राज्यको संरचना: लोकतान्त्रिक, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी।
राजतन्त्र हटाएर गणतन्त्र प्रणाली।
भाग ३ : मौलिक हक र कर्तव्य
धारा १६–४८ — मौलिक हकहरू
जीवन, स्वतन्त्रता, सम्मान, समानता।
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, आवास, खाना, सामाजिक सुरक्षा।
गरिब, मजदुर, महिला, दलित, आदिवासी–जनजाति र अन्य सीमान्तकृत समूहलाई हक सुनिश्चित।
धारा १८— समानता
कुनै पनि नागरिकलाई जाति, लिंग, क्षेत्र, भाषा, धर्म, वर्ग, राजनीतिक वा अन्य विभेदमा आधारित भेदभाव गर्न नहुने।
जनसत्ताले घोषण गरेको समाजमा समानताको सिद्धान्त लागू।
धारा ३४ — श्रमिक अधिकार
उचित पारिश्रमिक, श्रम सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा।
मजदुरको हक: सुरक्षित वातावरण, न्यायसंगत कामको मूल्य।
धारा ३६ — खाद्य अधिकार
प्रत्येक नागरिकलाई पर्याप्त खाना उपलब्ध गराउने राज्यको जिम्मेवारी।
धारा ४० — किसान अधिकार
भूमिहीन किसान, सुकुम्बासीको भूमि पहुँच सुनिश्चित।
कृषि उत्पादन र उचित मूल्य सुनिश्चित।
धारा ४२ — सामाजिक न्याय र समावेशी प्रतिनिधित्व
महिला, दलित, आदिवासी–जनजाति, थारु, मधेसीको राजनीतिक तथा सामाजिक सहभागिता।
समानुपातिक प्रतिनिधित्व कानुन, संसद, स्थानीय सरकारमा।
धारा ४३ — सामाजिक सुरक्षा
वृद्ध, अशक्त, अपाङ्ग, गरिब, श्रमिकलाई सामाजिक सुरक्षा।
स्वास्थ्य, वृद्ध भत्ता, रोजगारी सुरक्षा।
भाग ५ : राज्य संरचना
धारा ५६–६०— संघीय संरचना
संघीयता: तीन तह (संघ, प्रदेश, स्थानीय)।
हरेक तहको अधिकार, बजेट र निर्णय क्षमता।
 क्षेत्रीय असमानता र केन्द्रीयतावाद कम।
भाग ८ : कार्यपालिका
कार्यपालिका जनप्रतिनिधि नेतृत्वमा।
लोकतान्त्रिक नियन्त्रण: मन्त्रिपरिषद् जनप्रतिनिधिहरूद्वारा जिम्मेवार।
भाग १६ : आयोगहरू
महिला, दलित, आदिवासी–जनजाति, मधेसी, थारु, मुसलमान, पिछडिएको क्षेत्र विकास आयोग।
उद्देश्य: प्रत्येक समुदायको अधिकार, न्याय र समावेशीकरण सुनिश्चित।
भाग १७ : प्रदेश संरचना
धारा १६२–१६८ — प्रदेशसभामा समावेशी प्रतिनिधित्व
महिला, आदिवासी–जनजाति, दलित, पिछडिएको समूहको प्रतिनिधित्व अनिवार्य।
जनसत्ताको माग: हरेक तहमा सामाजिक न्याय।
भाग १८ : स्थानीय सरकार
धारा २२०–२२१— स्थानीय तह अधिकार
कानुन बनाउने, बजेट बनाउने, योजना कार्यान्वयन।
स्थानीय तहलाई पूर्ण स्वशासन।
  
          निस्कर्ष:-
अब यो प्रश्न धेरै गहिरो र लामो इतिहाससँग जोडिएको छ । म तपाईलाई संक्षिप्त तर स्पष्ट रुपमा विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको शुरुआतदेखि सत्ता सर्वहारावर्ग (कामदार वर्ग) को हातमा कसरी आयो र फेरि किन गुम्यो भन्ने क्रमबद्ध ब्याख्या गर्दछु 
१. कम्युनिस्ट आन्दोलनको शुरुआत
औद्योगिक क्रान्ति (१८औँ शताब्दी) पछि यूरोपमा पूँजीपति वर्ग (बुर्जुवा) धनी भयो र मजदुर वर्ग (सर्वहारा) शोषित भयो।
यो असमानता विरुद्ध मजदुरहरू संगठित हुन थाले। १८४८ मा कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले “कम्युनिस्ट घोषणापत्र” (Communist Manifesto) प्रकाशित गरे।
यसले पूँजीवादलाई उखेलेर सर्वहारा वर्गको  (dictatorship of the proletariat) स्थापना गर्ने विचार दियो।
यसैलाई आधुनिक कम्युनिस्ट आन्दोलनको औपचारिक शुरुआत मानिन्छ।
२. पहिलो सफलता: सर्वहाराको हातमा सत्ता रूसको अक्टोबर क्रान्ति (१९१७):
लेनिन नेतृत्वको बोल्शेविक पार्टीले सामन्ती र पूँजीवादी सत्ता ढालेर सोभियत संघ स्थापना गर्‍यो। यो संसारकै पहिलो कम्युनिस्ट राज्य थियो जहाँ सर्वहारावर्ग (मजदुर, किसान) को शासन स्थापित भयो।त्यसपछि चीन, क्युबा, भियतनाम, उत्तर कोरिया लगायत विभिन्न देशमा पनि कम्युनिस्ट आन्दोलन सफल भयो।
३. सर्वहाराको सत्ता विस्तार 
दोस्रो विश्वयुद्धपछि (१९४५) पूर्वी यूरोपका धेरै देशहरू (जस्तै: पोल्याण्ड, जर्मनीको पूर्वी भाग, हंगेरी, चेकोस्लोभाकिया, बल्गेरिया) मा सोभियत संघको प्रभावमा समाजवादी शासन स्थापना भयो।१९५०–६० दशकमा कम्युनिस्ट आन्दोलन एशिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकामा पनि फैलियो। यसबेला विश्वको झन्डै १/३ भूभागमा कम्युनिस्ट पार्टीहरूको शासन थियो।
४. किन गुम्यो? सर्वहाराको हातबाट सत्ता गुम्नुका कारणहरू:
१. आन्तरिक समस्या
नेताहरू बीच संघर्ष (स्टालिनपछि सोभियत संघमा सत्ता संघर्ष) पार्टीभित्र नौकरशाही, भ्रष्टाचार, लोकतन्त्रको अभाव
 जनता प्रति कठोर नियन्त्रण (सेन्सरशिप, स्वतन्त्रता नदिने)
२. आर्थिक समस्या
समाजवादी योजना अर्थतन्त्रमा उत्पादन क्षमतामा कमी,प्रविधि र नवप्रवर्तनमा पश्चिमी पूँजीवादी मुलुकसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्नु
वस्तु अभाव, जीवनस्तरमा गिरावट
३. बाह्य दबाब
अमेरिका नेतृत्वको पूँजीवादी ब्लक (NATO) सँगको शीतयुद्ध ,हतियार प्रतिस्पर्धा, आर्थिक नाकाबन्दी
४. सोभियत संघको विघटन (१९९१)
गोर्बाचेभको सुधार (Glasnost, Perestroika) सफल हुन सकेन
अन्ततः सोभियत संघ भंग भयो र विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन ठूलो मात्रामा कमजोर भयो ।
   नेपालमा
१. नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको सुरुवात

१९४९ (२००६ साल): पुष्पलाल श्रेष्ठले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) स्थापना गरे।
यसको उद्देश्य थियो— सामन्तवाद, राजतन्त्र, साम्राज्यवाद अन्त्य गरेर जनसत्ता स्थापना।
प्रारम्भिक चरणमा पार्टी कमजोर थियो र मुख्यत: प्रचार र संगठन विस्तारमा केन्द्रित भयो।
२. पञ्चायतकाल र भूमिगत संघर्ष (१९६०–१९९०)
२०१७ सालमा राजा महेन्द्रले संसदीय प्रजातन्त्र समाप्त गरेर पञ्चायत व्यवस्था ल्याए।
यसपछि सबै कम्युनिस्ट संगठन भूमिगत भए।
कम्युनिस्टहरू आपसमा धेरै धारमा फुटे (माले, मसाल, माओवादी आदि) तर जनस्तरमा संगठित हुन थाले।
३. २०४६ सालको जनआन्दोलन
कम्युनिस्ट पार्टीहरू (विशेषतः एमाले) ले नेपाली काँग्रेससँग मिलेर आन्दोलन गरे।
यस आन्दोलनले पञ्चायत ढालेर बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना गर्‍यो।
यसपछि संसदमा नेकपा एमाले बलियो शक्ति बन्यो।
४. जनयुद्ध (१९९६–२००६)
२०५२ सालमा नेकपा (माओवादी) ले “जनयुद्ध” सुरु गर्‍यो।
यसको नारा थियो: सामन्तवाद अन्त्य, राजतन्त्र उखेलेर जनगणतन्त्र स्थापना, सर्वहाराको सत्ता (जनसत्ता) ल्याउने।
दस वर्षे युद्धमा हजारौँको बलिदान बाट राजतन्त्र कमजोर भयो र संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, गणतन्त्र जस्ता मुद्दा स्थापित गर्ने आधार तयार गर्‍यो।
५. २०६२/६३ को जनआन्दोलन
माओवादी र सातदलीय गठबन्धन (काँग्रेस, एमाले आदि) ले मिलेर आन्दोलन एउटा उच्चतम रुप थियोे । यसले राजतन्त्र अन्त्य गर्‍यो र नेपाल गणतन्त्र घोषणा भयो (२०६५ साल)। यो कम्युनिस्ट आन्दोलनकै ठूलो उपलब्धि थियो।
६. सर्वहाराको हातमा गणतन्त्र
२०६४ सालको संविधानसभाको निर्वाचनमा माओवादी पहिलो पार्टी बन्यो ।२०६९/२०७४ सालतिर कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले र माओवादी मिलेर नेकपा) को दुई तिहाइ बहुमतसहित सरकार बन्यो। यो नेपालमा सर्वहारा/कम्युनिस्ट शक्तिको चरम उचाइ थियो।
७. सत्ता फेरि किन गुम्यो?
नेपालमा सर्वहाराको सत्ता गुम्नुका मुख्य कारणहरू:

१. आन्तरिक कारण 
कम्युनिस्टहरूबीच आपसी अविश्वास, नेतृत्व विवाद र पार्टी पटक–पटक फुट्यो (नेकपा–एमाले, माओवादी–केन्द्र, समाजवादी आदि)।
२. व्यवहारिक समस्या
सत्ता पाएपछि जनताले अपेक्षा गरेको परिवर्तन (रोजगार, विकास, समानता) दिन नसक्नु।नेताहरूले पुरानो सामन्ती शैलीमै राजनीति गर्न खोज्नु ।
३. अत्यधिक अवसरवाद
कम्युनिस्ट नेताहरू पूँजीपति–व्यापारीसँग नजिकिए, सर्वहाराको मुद्दा पन्छियो।“सर्वहारा सत्ता” भन्दा बढी व्यक्तिगत सत्ता र सुविधाको राजनीति गर्नु।
४. बाह्य दबाब
भारत, अमेरिका, चीनजस्ता शक्तिहरूको प्रभावले स्वतन्त्र कम्युनिस्ट नीतिलाई कमजोर बनायो।
८. अहिलेको अवस्था (२०८२/२०२५)
नेपाल अझै गणतन्त्र, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता जस्ता कम्युनिस्ट आन्दोलनबाट आएका उपलब्धिमा आधारित छ। तर कम्युनिस्ट पार्टीहरू सत्ता संघर्ष र फुटफुटले कमजोर भएका छ। सर्वहारावर्ग (मजदुर–किसान) ले प्रत्यक्ष सत्ता पाएको छैन, बरु नेताहरू पूँजीपति जस्तै बनेका छन् मजदुर र किसानको पक्षमा उभिएर खुट्टाले टेक्न बाध्य बनाउन मजदुर र किसानहरु संघर्ष अघि बढन जरुरी छ। 
निष्कर्ष
पूर्ण रूपमा सर्वहारा सत्ता भने संसारभर प्रायः गुमेको छ।
अहिले चीन, भियतनाम, उत्तर कोरिया, क्युबा, लाओस मा मात्र कम्युनिस्ट पार्टी सत्तामा छ, तर चीन र भियतनामले पूँजीवादी बजार अर्थतन्त्रलाई धेरै हदसम्म आत्मसात गरेका छन्। कम्युनिस्ट विचारधारा भने अझै पनि मजदुर आन्दोलन, वामपन्थी राजनीति र सामाजिक समानताको लागि संघर्षको आधार बनेको छ। नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले राजतन्त्र अन्त्य, गणतन्त्र स्थापना, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता जस्ता ऐतिहासिक उपलब्धि दिलायो। तर, सर्वहारा वर्गको वास्तविक सत्ता भने स्थापना हुन सकेन— नेताहरूको व्यक्तिगत स्वार्थ, फुटफुट र व्यवहारिक कमजोरीका कारण आज “कम्युनिस्ट” नाममा धेरै पार्टी भए पनि, सर्वहाराको हित भन्दा बढी सत्ता र पदको राजनीति भएको छ। अब समिक्षा गर्ने बेला भयो आजको पुस्ताले आज मात्रै देखि रहेको छ, हिजोको पुस्ताले हिजो मात्रै देखि रहेको छ तर आज संसारमा बिकास भएको बिज्ञान प्राविधिको अबस्था हिजो बिना आज सम्भावना थियो थिएन । यसको प्रयोग बिचारमा केन्द्रीकृत गरौं, एकता केन्द्रीकृत गरौं गुटबन्दी होइन संगठनमा केन्द्रीय हौं । तब मात्रै पार्टी संगठन ,सत्ता ,सरकार र जनतामा एकता कायम हुनेछ माथि उल्लेखित कम्जोरीलाई सच्याएर मात्र यही नेर हाम्रो हेर्ने आँखा अरुलाई होइन आफुलाई हेरेर मात्र सर्बहारा बर्ग र नेपाली जनताको हित हुनेछ।

- हरिलाल डि.सी. (दोभान )
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र )कर्णाली प्रदेश समिति सदस्य तथा अखिल नेपाल ट्रेडयुनियन महासंघ केन्द्रीय सदस्य
 

कविता- कुर्सीको मान्छे !

 ऊ कुर्सीमा राज गरेको छ, म भुईबाट उसलाई नियाली रहेकोछु !  ऊ संसार वदल्ने कुरा गर्छ, म दुई छाक टार्नेहरुको कथा सोचीरहेको छु ! हिजो त्यहीँ भुईबाट उठेको

नेपाली राजनीतिमा यसकारण माओवादी संस्थापन पक्ष हो

✍ रमेश मल्ल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले माओवादी केन्द्र नै आजको राजनीतिक मुलधार र संस्थापन

सल्यानको राष्ट्रपति रनिङ शिल्डमा विवाद, अनिलको खड्कलाई पत्र

अनलाइन तहल्का, सल्यान – फागुन २२ भर्खरै कुमाखमा सम्पन्न राष्ट्रपति रनिङ शिल्ड खेलकुद प्रतियोगितामा अनियमितता भएको भन्दै दार्मा गाउँपालिकाका